EE 90 | Ο Πραγματιστικός Φεντεραλισμός του Ντράγκι: Το μονοπάτι που πρέπει να ακολουθήσει η Ευρώπη για να ξεφύγει από το αδιέξοδο
ΙΤΑΛΙΚΑ | ΓΑΛΛΙΚΑ | ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ | ΑΓΓΛΙΚΑ
Σήμερα, οι Ευρωπαίοι βρίσκονται, για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία, «μόνοι μαζί» αντιμέτωποι με μια παγκόσμια τάξη που δεν εγγυάται πλέον την ευημερία και την ασφάλειά τους. Με την αποδέσμευση των ΗΠΑ και την πίεση της Ρωσίας και της Κίνας, οι πολίτες της ΕΕ δεν μπορούν πλέον να παραλύονται από αναποτελεσματικούς μηχανισμούς λήψης αποφάσεων που εξαρτώνται από τη χρήση του δικαιώματος βέτο.
Για να ξεπεραστεί αυτό το αδιέξοδο, η πορεία που υπέδειξε ο Μάριο Ντράγκι δεν είναι να περιμένουμε την ομόφωνη συναίνεση, αλλά να σχηματίσουμε μια πρωτοπορία χωρών που είναι πρόθυμες να υιοθετήσουν αμέσως την πορεία του «πραγματιστικού φεντεραλισμού». Μόνο μέσω ενός συνεκτικού έργου με επικεφαλής τις πιο προοδευτικές χώρες θα μπορέσουν οι Ευρωπαίοι να συγκεντρώσουν πόρους και κυριαρχία σε ζωτικούς τομείς όπως η άμυνα, η ενέργεια και οι προηγμένες τεχνολογίες, μετατρέποντας τελικά την κρίση σε μια νέα ευκαιρία για την ανοικοδόμηση της ένωσής τους.
«Για πρώτη φορά στη ζωή μας, είμαστε μόνοι. Ή μάλλον, είμαστε μόνοι μαζί». Με αυτά τα λόγια, που εκφωνήθηκαν κατά την παραλαβή του Βραβείου Καρλομάγνου το 2026, ο Μάριο Ντράγκι προσπάθησε για άλλη μια φορά να βγάλει τους Ευρωπαίους ηγέτες από τον εφησυχασμό τους. Μιλώντας παρουσία του Γερμανού Καγκελάριου Φρίντριχ Μερτς, ο Ντράγκι επανέλαβε τη διάγνωσή του για τη διεθνή κατάσταση και σκιαγράφησε τις λύσεις που είναι απαραίτητες για να ξεπεραστεί το τρέχον αδιέξοδο της Ευρώπης.
«Ο κόσμος που βοήθησε την Ευρώπη να δημιουργήσει ευημερία δεν υπάρχει πλέον». Οι Ηνωμένες Πολιτείες του Ντόναλντ Τραμπ έχουν εγκαταλείψει σταδιακά τον παραδοσιακό τους ρόλο ως εγγυητές της διεθνούς τάξης και ακολουθούν μια ολοένα και πιο αντιπαραθετική πολιτική απέναντι στην Ευρώπη μέσω της επιβολής μονομερών δασμών, απειλών κατά της Γροιλανδίας, σταδιακής μείωσης της δέσμευσής τους στις δομές του ΝΑΤΟ και της ουσιαστικής αποδέσμευσής τους από τη σύγκρουση στην Ουκρανία. Ταυτόχρονα, η Κίνα χρησιμοποιεί την τεράστια οικονομική της δύναμη για να επεκτείνει τη γεωπολιτική της επιρροή σε όλες τις ηπείρους, να υποστηρίξει αυταρχικές δυνάμεις εχθρικές προς τα ευρωπαϊκά συμφέροντα, ξεκινώντας από τη Ρωσία, και να πιέσει την Ευρωπαϊκή βιομηχανία μέσω της εξαιρετικής παραγωγικής της ικανότητας, του σχεδόν μονοπωλίου της στις σπάνιες γαίες και του σημαντικού τεχνολογικού πλεονεκτήματος που έχει συσσωρεύσει την τελευταία δεκαετία.
Στο παρασκήνιο, η Ρωσία συνεχίζει το νεο-ιμπεριαλιστικό της σχέδιο μέσω του πολέμου στην Ουκρανία, ενώ το διεθνές τοπίο αποσταθεροποιείται περαιτέρω από τις εντάσεις στη Μέση Ανατολή και την προοδευτική αποδυνάμωση των πολυμερών θεσμών.
Αυτή είναι μια εξαιρετικά επικίνδυνη στιγμή για την Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά μπορεί επίσης να αποτελέσει σημείο καμπής. Οι νέες γεωπολιτικές συνθήκες αναγκάζουν την κοινή γνώμη και τους εθνικούς ηγέτες να αμφισβητήσουν το μοντέλο που έχει καθοδηγήσει την Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση τα τελευταία τριάντα χρόνια: την κατασκευή μιας τεράστιας αγοράς που σε μεγάλο βαθμό στερείται των χαρακτηριστικών που παραδοσιακά συνδέονται με την κρατική υπόσταση· ένα οικονομικό μοντέλο που βασίζεται στις εξαγωγές· μια διαρθρωτική εξάρτηση από εξωτερικές δυνάμεις για την ασφάλεια και τον ενεργειακό εφοδιασμό· και μια χρόνια υποεπένδυση σε στρατηγικούς τομείς, η οποία έχει διευρύνει σταθερά το τεχνολογικό χάσμα της Ευρώπης έναντι των κύριων παγκόσμιων ανταγωνιστών της.
Η Ευρώπη χρειάζεται επειγόντως μια αλλαγή πορείας. Οι πόροι και οι δυνατότητες που απαιτούνται για την υπέρβαση του τρέχοντος αδιεξόδου υπάρχουν ήδη, αλλά πρέπει να κινητοποιηθούν. Τα απαιτούμενα μέτρα είναι γνωστά και ο Ντράγκι έχει περιγράψει τα επανειλημμένα, κυρίως στην έκθεσή του για την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα. Για άλλη μια φορά, στο Άαχεν, υπενθύμισε τις βασικές προτεραιότητες: η Ένωση πρέπει να κινητοποιήσει πόρους σε πρωτοφανή κλίμακα, ανακατευθύνοντας προς παραγωγικές επενδύσεις εντός της Ευρώπης ένα σημαντικό μερίδιο των Ευρωπαϊκών αποταμιεύσεων που χρηματοδοτούν επί του παρόντος την Αμερικανική οικονομία· πρέπει να ολοκληρώσει την ενιαία αγορά ξεπερνώντας τον κατακερματισμό που εξακολουθεί να επηρεάζει την ενέργεια, τα χρηματοοικονομικά, τις τηλεπικοινωνίες και τις υπηρεσίες· πρέπει να δημιουργήσει μια Ευρωπαϊκή ζήτηση ικανή να στηρίξει στρατηγικές βιομηχανίες και να ενθαρρύνει την ανάδειξη ηπειρωτικών βιομηχανικών πρωταθλητών· πρέπει να κλείσει το τεχνολογικό χάσμα μέσω μαζικών επενδύσεων σε ψηφιακές υποδομές, κέντρα δεδομένων, τεχνητή νοημοσύνη και προηγμένες τεχνολογίες· και τέλος, πρέπει να μειώσει τις στρατηγικές της εξαρτήσεις, τόσο στον τομέα της ενέργειας όσο και σε σχέση με κρίσιμες πρώτες ύλες και τεχνολογίες απαραίτητες για την πράσινη μετάβαση, ενισχύοντας έτσι την οικονομική, βιομηχανική και γεωπολιτική της αυτονομία.
Ωστόσο, αυτό δεν είναι το κεντρικό μήνυμα της ομιλίας του Ντράγκι στο Άαχεν. Το πρόβλημα δεν είναι πλέον η κατανόηση του τι πρέπει να γίνει· μάλλον, είναι η κατανόηση του γιατί η Ευρώπη συνεχίζει να αποτυγχάνει να δράσει ή τουλάχιστον γιατί αποτυγχάνει να δράσει με την ταχύτητα και την αποφασιστικότητα που απαιτούν οι περιστάσεις. Η ανάλυση του Ντράγκι είναι αδιαπραγμάτευτη. Το πραγματικό εμπόδιο δεν είναι η έλλειψη πολιτικής φιλοδοξίας, αλλά οι μηχανισμοί λήψης αποφάσεων που μετατρέπουν τις αποφάσεις σε συγκεκριμένη δράση. «Οι συμφωνίες αναπτύσσονται μέσω επιτροπών που τις αποδυναμώνουν και τις καθυστερούν μέχρι το τελικό αποτέλεσμα να μην μοιάζει πλέον με τον αρχικό στόχο.
Το αποτέλεσμα είναι η δράση να είναι τόσο ανεπαρκής για την κλίμακα της πρόκλησης που γίνεται χειρότερη από την αδράνεια». Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο στον οποίο «η αδυναμία στην εφαρμογή διαβρώνει τη νομιμότητα και η αποδυναμωμένη νομιμότητα καθιστά την εφαρμογή ακόμη πιο δύσκολη».
Το σπάσιμο αυτού του κύκλου απαιτεί μια ισχυρή πολιτική πρωτοβουλία. Μια ομάδα χωρών που μοιράζονται την επίγνωση της σοβαρότητας της κατάστασης και τη φιλοδοξία να επανεκκινήσουν το ευρωπαϊκό εγχείρημα πρέπει να είναι πρόθυμες να προχωρήσουν μαζί.
Ο Ντράγκι αποκαλεί αυτή την προσέγγιση «πραγματιστικό φεντεραλισμό». Το μοντέλο του είναι το ενιαίο νόμισμα, αναμφισβήτητα το πιο επιτυχημένο παράδειγμα διαφοροποιημένης ολοκλήρωσης στην Ευρωπαϊκή ιστορία. Αντιμέτωπη με την αδυναμία επίτευξης ομόφωνης συμφωνίας μεταξύ όλων των κρατών μελών, μια ομάδα χωρών αποφάσισε να προχωρήσει με τη νομισματική ενοποίηση, δημιουργώντας νέους θεσμούς με πραγματικές εξουσίες. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα δεν είναι απλώς ένα συντονιστικό όργανο για τις εθνικές κεντρικές τράπεζες. είναι μια γνήσια κυρίαρχη αρχή ικανή να υιοθετεί δεσμευτικές αποφάσεις που επηρεάζουν εκατοντάδες εκατομμύρια πολίτες.
Ο πραγματιστικός φεντεραλισμόςτου Ντράγκι ακολουθεί την ίδια λογική. Δεν ξεκινά με μια μεγάλη θεσμική μεταρρύθμιση που απαιτεί ομόφωνη έγκριση. Αντίθετα, ξεκινά με τον εντοπισμό κοινών στρατηγικών συμφερόντων - άμυνα, ενέργεια, καινοτομία, προηγμένες τεχνολογίες και πρόσβαση σε κρίσιμες πρώτες ύλες - και με τη δημιουργία Ευρωπαϊκών μέσων μεταξύ μιας συμπαγούς ομάδας κρατών μελών που είναι πρόθυμα να δράσουν αποτελεσματικά σε αυτούς τους τομείς. Ο στόχος δεν είναι να παρακαμφθεί η Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά να της επιτραπεί να εξελιχθεί μέσω απτών αποτελεσμάτων.
Η καινοτομία αυτής της προσέγγισης έγκειται στην προσπάθειά της να ξεπεράσει την παραδοσιακή αντίθεση μεταξύ ευρωπαϊσμού και διακυβερνητισμού. Για δεκαετίες, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει παραλύσει από την προσπάθεια να συμβιβάσει τις φιλοδοξίες των κρατών μελών που ευνοούν τη βαθύτερη ολοκλήρωση με την αντίσταση εκείνων που παραμένουν σκεπτικιστές ή ανοιχτά εχθρικοί προς το Ευρωπαϊκό εγχείρημα.
Το αποτέλεσμα ήταν μια εξαιρετικά αργή διαδικασία λήψης αποφάσεων, στην οποία η ομοφωνία επιτεύχθηκε μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όπως η δημιουργία κοινού χρέους κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Ο Ντράγκι προτείνει έναν τρίτο δρόμο: τη σταδιακή οικοδόμηση νέων Ευρωπαϊκών ικανοτήτων μεταξύ μιας ομάδας πρόθυμων χωρών σε στρατηγικούς τομείς, επιτρέποντας η επιτυχία αυτών των πρωτοβουλιών να ενισχύει την πολιτική τους νομιμότητα με την πάροδο του χρόνου.
Υπό αυτή την έννοια, ο πραγματιστικός φεντεραλισμός διαφέρει τόσο από τον εθνικισμό που βασίζεται στην κυριαρχία όσο και από τον παραδοσιακό ευρωπαϊσμό. Διαφέρει από τον πρώτο επειδή απορρίπτει την ιδέα ότι τα έθνη-κράτη μπορούν να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις του παγκόσμιου ανταγωνισμού μόνα τους. Διαφέρει από τον δεύτερο επειδή αναγνωρίζει ότι η λειτουργιστική μέθοδος που έχει καθοδηγήσει την ολοκλήρωση τις τελευταίες δεκαετίες φτάνει στα όριά της. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν η Ευρώπη χρειάζεται περισσότερη ολοκλήρωση, αλλά αν αυτή η ολοκλήρωση μπορεί να επιτευχθεί αρκετά γρήγορα ώστε να επιτρέψει στην Ευρώπη να παραμείνει ένας σημαντικός παράγοντας στη διεθνή σκηνή.
Αυτό είναι ίσως το βαθύτερο νόημα της ομιλίας του Ντράγκι στο Άαχεν. Σε έναν ολοένα και πιο ανταγωνιστικό και ασταθή κόσμο, η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται στην υπεράσπιση της παρούσας κατάστασης. Οι πιο διορατικοί πολιτικοί ηγέτες στα κράτη μέλη, με την υποστήριξη των ευρωπαϊκών θεσμών, πρέπει να εξοπλιστούν με τα απαραίτητα εργαλεία για να δράσουν. Για να γίνει αυτό, το όραμα και ο πραγματισμός πρέπει να συνδυαστούν: ο φεντεραλισμός παρέχει την κατεύθυνση διευκρινίζοντας τον τελικό προορισμό και, κατά συνέπεια, τη μέθοδο για την επίτευξή του· οι συγκεκριμένες προκλήσεις καθορίζουν την ατζέντα, από την άμυνα έως την τεχνολογία και την ενέργεια.
Μόνο αναγνωρίζοντας ότι η απάντηση στις υπαρξιακές προκλήσεις απαιτεί τελικά έναν ομοσπονδιακό προορισμό, και με την έναρξη ενός συνεκτικού πρωτοποριακού έργου ικανού να παράγει αποτελεσματικές απαντήσεις, θα μπορέσουν οι Ευρωπαίοι «για άλλη μια φορά να μετατρέψουν τις κρίσεις σε ένωση».
Η Ευρωπαϊκή Επιστολή εκδίδεται σε 7 γλώσσες υπό την αιγίδα του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Luciano Bolis σε συνεργασία με την Ένωση Ευρωπαίων Φεντεραλιστών.
Η δραστηριότητα αυτή συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση στο πλαίσιο της επιχορήγησης του έργου