EE 89 | Παγκόσμιος Χάος και Ευρωπαϊκή Ανθεκτικότητα
ΑΓΓΛΙΚΉ | ΙΤΑΛΙΚΉ | ΓΑΛΛΙΚΉ | ΓΕΡΜΑΝΙΚΉ
Η επίθεση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ στο Ιράν έχει πυροδοτήσει μια παγκόσμια κρίση, η οποία επιδεινώθηκε από τον αποκλεισμό του Στενού του Ορμούζ και την αύξηση του κόστους ενέργειας. Η σύγκρουση υπογραμμίζει τη στρατηγική παρακμή των Ηνωμένων Πολιτειών και την ευθραυστότητα μιας Ευρώπης που έχει παραλύσει από τις δικές της εξαρτήσεις. Για να αποφευχθεί η υποταγή, είναι επείγον να οικοδομηθεί μια γνήσια ευρωπαϊκή κυριαρχία μέσω του «πραγματιστικού φεντεραλισμού»: μιας ολοκλήρωσης της άμυνας, της ενέργειας και της εξωτερικής πολιτικής ικανής να διασφαλίσει τη λήψη αποφάσεων και την οικονομική αυτονομία.
Το ξέσπασμα του τρίτου πολέμου του Κόλπου, που πυροδοτήθηκε από την κοινή επίθεση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ στο καθεστώς των αγιατολάχ στο Ιράν, επιτάχυνε περαιτέρω τη διαδικασία αποσταθεροποίησης της παγκόσμιας τάξης από πολλές απόψεις.
Πρώτον, αυτός ο πόλεμος σηματοδοτεί μια ακόμη σοβαρή παραβίαση των Διεθνών κανόνων που απαγορεύουν τη βίας μεταξύ κρατών, ομαλοποιώντας ολοένα και περισσότερο το δίκαιο του ισχυρότερου και νομιμοποιώντας έμμεσα τη χρήση από αυταρχικές δυνάμεις, ξεκινώντας από το καθεστώς του Βλαντιμίρ Πούτιν, το οποίο συνεχίζει να προσπαθεί να συντρίψει την Ουκρανική αντίσταση και να προβάλλει τις νεοϊμπεριαλιστικές του φιλοδοξίες σε όλη την υπόλοιπη Ευρώπη.
Δεύτερον, η επίθεση στο Ιράν αποσταθεροποιεί βαθιά τη γεωπολιτική ισορροπία ολόκληρης της περιοχής της Μέσης Ανατολής, πυροδοτώντας μια δυναμική κλιμάκωση που επεκτείνεται γρήγορα πέρα από τα αρχικά όρια της σύγκρουσης. Παρά τη στρατιωτική και τεχνολογική της κατωτέρας, το Ιρανικό καθεστώς έχει επιδείξει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα και σημαντική ικανότητα για ασύμμετρη δράση.
Οι επιθέσεις εναντίον αρκετών γειτονικών χωρών - συμπεριλαμβανομένων της Τουρκίας, του Ιράκ, της Σαουδικής Αραβίας, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, της Ιορδανίας, του Κουβέιτ, του Μπαχρέιν και του Ομάν - ακολουθούν τη λογική της επέκτασης της σπείρας της περιφερειακής σύγκρουσης, ενώ παράλληλα αυξάνεται το πολιτικό κόστος του πολέμου για τους εμπλεκόμενους παράγοντες.
Οι οικονομικές επιπτώσεις του πολέμου κινδυνεύουν να είναι ακόμη πιο σοβαρές. Το κλείσιμο για πάνω από ένα μήνα του Στενού του Ορμούζ - ενός κρίσιμου κόμβου για τη διαμετακόμιση ενεργειακού εφοδιασμού στην περιοχή - έχει ήδη προκαλέσει μια αύξηση των παγκόσμιων τιμών φυσικού αερίου και πετρελαίου, με αλυσιδωτές επιπτώσεις στη βιομηχανική παραγωγή, τις μεταφορές και τον πληθωρισμό. Σε ένα διεθνές πλαίσιο που ήδη χαρακτηρίζεται από δομικές αστάθειες και εμπορικές εντάσεις, ο πόλεμος στο Ιράν κινδυνεύει να προκαλέσει γρήγορα μια συστημική κρίση ικανή να επηρεάσει όλες τις οικονομίες παγκοσμίως, αν και με ασύμμετρους τρόπους.
Η πιο ανησυχητική πτυχή αυτού του πολέμου, ωστόσο, είναι μια άλλη: ο Ντόναλντ Τραμπ, ο ισχυρότερος άνθρωπος στον κόσμο, ηγούμενος της κύριας παγκόσμιας στρατιωτικής δύναμης, κατάφερε να σύρει τη χώρα του σε μια σύγκρουση χωρίς πραγματική στρατηγική - δηλαδή, χωρίς να καθορίσει σαφώς τα συμφέροντα που πρέπει να επιδιωχθούν και τους στόχους που πρέπει να επιτευχθούν.
Το αποτέλεσμα ήταν η εμπλοκή σε έναν πόλεμο χωρίς αξιόπιστη στρατηγική εξόδου. Η κατάσταση φαίνεται ακόμη πιο σοβαρή αν αναλογιστεί κανείς ότι η απόφαση για επίθεση στο Ιράν εξαρτήθηκε σε μεγάλο βαθμό από εξωτερικές πιέσεις, ιδίως από την ισραηλινή κυβέρνηση με επικεφαλής τον Μπενιαμίν Νετανιάχου, η οποία ενδιαφερόταν να διατηρήσει τη χώρα σε μόνιμη κατάσταση πολέμου προκειμένου να εδραιώσει τη δική της εξουσία.
Μετά από ένα μήνα σύγκρουσης και μια σειρά τελεσιγράφων που στόχευαν στην επίτευξη της άνευ όρων παράδοσης της Τεχεράνης, οι Ηνωμένες Πολιτείες αναγκάστηκαν να συμφωνήσουν σε εκεχειρία με το Ιρανικό καθεστώς, το οποίο παρέμεινε σταθερά στην εξουσία παρά την εξάλειψη αρκετών κορυφαίων προσωπικοτήτων, συμπεριλαμβανομένου του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ.
Η αδέξια προσπάθεια αποδέσμευσης από τη σύγκρουση, που καθοδηγείται από φόβους για τις οικονομικές συνέπειες του πολέμου και την επίγνωση της αδυναμίας επικράτησης επί του εδάφους, επιβεβαιώνει για άλλη μια φορά την αναξιοπιστία και την αδυναμία των Ηνωμένων Πολιτειών, οι οποίες είναι ανίκανες να διατηρήσουν τις δικές τους αποφάσεις με την πάροδο του χρόνου.
Έτσι, επιβεβαιώνεται η παρακμή της Αμερικανικής ισχύος: οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ουσιαστικά παραιτηθεί από τον ρόλο τους ως εγγυητές της παγκόσμιας τάξης, ενεργώντας με αντιδραστικό και άτακτο τρόπο, σύμφωνα με μια λογική που φαίνεται τόσο αυτοκαταστροφική όσο και βαθιά αποσταθεροποιητική για τον υπόλοιπο κόσμο. Επιπλέον, η επίθεση στο Ιράν αποφασίστηκε από τον Πρόεδρο χωρίς την έγκριση του Κογκρέσου, αγνοώντας ανοιχτά τους συνταγματικούς κανόνες που αποσκοπούσαν στον περιορισμό της εκτελεστικής εξουσίας - ένα περαιτέρω σημάδι της ανελεύθερης τάσης που χαρακτηρίζει τη σημερινή Αμερική υπό τον Ντόναλντ Τραμπ.
Από αυτή την παρακμή, δυνάμεις όπως η Κίνα — η οποία βλέπει τον Ιρανό σύμμαχό της να επιβιώνει από την επίθεση της αμερικανικής υπερδύναμης — και η Ρωσία — η οποία επιδιώκει να ανακτήσει τη δυναμική της στην Ουκρανική σύγκρουση ενώ επωφελούνται από την αύξηση των τιμών της ενέργειας — μπορούν μόνο να επωφεληθούν.
Και η Ευρώπη; Σε αυτό το δραματικό σενάριο, τόσο η Ένωση όσο και τα κράτη μέλη της παρέμειναν ανίσχυρα και αποπροσανατολισμένα, παγιδευμένα από τις εξωτερικές τους εξαρτήσεις — ξεκινώντας από την ενέργεια και την άμυνα — και παραλυμένα από επίμονες εσωτερικές διαιρέσεις.
Αυτή η αδυναμία έχει γίνει εμφανής στην αυξανόμενη νευρικότητα των εθνικών κυβερνήσεων: ανησυχημένοι από τον αντίκτυπο της σύγκρουσης στην αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών και τις προοπτικές οικονομικής ανάπτυξης, πολλοί ηγέτες έχουν προωθήσει μονομερείς πρωτοβουλίες, οργανώνοντας αποστολές στον Κόλπο για να εξασφαλίσουν επιλεκτικά ενεργειακό εφοδιασμό και καταφεύγοντας σε προσωρινά μέτρα όπως οι μειώσεις του φόρου καυσίμων και η προετοιμασία σχεδίων δελτίου φυσικού αερίου και κηροζίνης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει κάνει τίποτα καλύτερο: ανίκανη να δράσει για τα αίτια της σύγκρουσης και χωρίς κοινή εξωτερική και ενεργειακή πολιτική, τα θεσμικά όργανα της ΕΕ δεν έχουν καταφέρει καν να συμφωνήσουν σε ελάχιστα μέτρα, όπως η αναστολή του συστήματος ETS για τις εταιρείες που επηρεάζονται περισσότερο από το αυξανόμενο κόστος ενέργειας ή η εισαγωγή ενός κοινού φόρου στα απροσδόκητα κέρδη ενέργειας. Σε αυτό το πλαίσιο, οι περισσότερες κυβερνήσεις έχουν κάνει ελάχιστα περισσότερα από το να ελπίζουν, παραδόξως, ότι το αυξανόμενο κόστος του πολέμου για τα Αμερικανικά νοικοκυριά θα ωθήσει τον Τραμπ να αποδεχτεί μια εκεχειρία ικανή να σταθεροποιήσει τον παγκόσμιο ενεργειακό εφοδιασμό. Είναι μια σκληρή εικόνα της Ευρωπαϊκής αδυναμίας: να βασίζεσαι στην καλή θέληση του εκτελεστή σου αντί να κάνεις βήματα για να απελευθερωθείς.
Ευτυχώς, δεν σκέφτονται όλοι έτσι. Σε αυτή την κρίσιμη στιγμή, πολλές φωνές στη δημόσια συζήτηση ζητούν την υπέρβαση του αδιεξόδου και την έναρξη μιας πολιτικής πρωτοβουλίας που θα σηματοδοτήσει το πρώτο βήμα προς τη δημιουργία πραγματικής στρατηγικής αυτονομίας για την Ένωση.
Στόχος είναι η οικοδόμηση πραγματικής ευρωπαϊκής κυριαρχίας και οι μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται για την επίτευξή της είναι γνωστές. Στο άμεσο μέλλον, πρέπει να εφαρμοστούν πολλά επείγοντα μέτρα: η ανάπτυξη μιας ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής βασισμένης σε κοινές επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και πυρηνική ενέργεια, η κοινή αγορά ενεργειακών προϊόντων και η ανάπτυξη ολοκληρωμένων υποδομών· η ολοκλήρωση της ένωσης κεφαλαιαγορών και της τραπεζικής ένωσης· και η ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας.
Ταυτόχρονα, είναι απαραίτητες αποφασιστικές θεσμικές μεταρρυθμίσεις: η επέκταση της ψηφοφορίας με ειδική πλειοψηφία στην εξωτερική και δημοσιονομική πολιτική, προκειμένου να εξοπλίσει την Ένωση με πραγματική ικανότητα λήψης αποφάσεων και οικονομική αυτονομία. Αυτός είναι ο «πραγματιστικός φεντεραλισμός» που επικαλείται επανειλημμένα ο Μάριο Ντράγκι, ο οποίος θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως το πολιτικό σχέδιο αναφοράς για τις προοδευτικές δυνάμεις που είναι αποφασισμένες να αντιταχθούν στην Ευρωπαϊκή παρακμή και σε ένα μέλλον υποταγής στις αυταρχικές δυνάμεις.
Ο χρόνος τελειώνει, αλλά δεν έχουν χαθεί όλα: Η Ευρώπη μπορεί να ανακτήσει τον προσανατολισμό της εάν οι προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις αναγνωρίσουν ότι ο πραγματικός στρατηγικός στόχος είναι η αναβίωση της Ευρωπαϊκής πολιτικής ολοκλήρωσης, κινούμενες προς τη δημιουργία ενός ομοσπονδιακού πυρήνα εξουσίας αυτόνομου από τα κράτη μέλη. Αρκετοί παράγοντες μπορούν να ξεκινήσουν αυτή τη διαδικασία: οι πιο προοδευτικές κυβερνήσεις, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ή το ίδιο το Κοινοβούλιο. Μια ισχυρή πολιτική πρωτοβουλία που σηματοδοτεί τη βούληση να ενεργήσει επιτέλους ως ενωμένη δύναμη όχι μόνο θα βοηθούσε στον περιορισμό της εξωτερικής πίεσης από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Ρωσία, αλλά και θα αντιμετώπιζε την άνοδο των αντιευρωπαϊκών και ευρωσκεπτικιστικών δυνάμεων που απειλούν την Ένωση εκ των έσω.
Το «The European Letter» εκδίδεται σε 7 γλώσσες υπό την αιγίδα του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος «Luciano Bolis», σε συνεργασία με την Ένωση Ευρωπαίων Ομοσπονδιακιστών.